Stephan Enter - Pastorale

Een pastorale is, zoals ik tijdens de literatuurlessen op de middelbare school leerde, een muziekstuk met herderlijk karakter, vooral wat de sfeer betreft. Die is ontspannen, rustig, op de wijze die aan het gemoedelijke landleven moet herinneren. Ook in toneelstukken, gedichten en romans wordt deze sfeer opgeroepen, waarin het eenvoudige landleven wordt geïdealiseerd als tegenhanger van het verdorven hofleven.

Zoiets verwacht je dus ook bij een boek met de titel Pastorale. Maar de foto op de omslag toont voor wie goed kijkt, dat het allemaal niet zo rooskleurig zal zijn. Zwart-wit, met  een verweerde zuil bij de ingang van een landgoed, vanuit een perspectief dat naar de hemel opkijkt, met donkere wolken. Dat belooft niet veel goeds.

Grote thema's

Liefde, religie, onrecht, ontworteld zijn spelen een rol bij dit verhaal over de bewoners van een familielandgoed. Het landhuis ligt in een dorp dat twee totaal verschillende bevolkingsgroepen telt: de boerenbevolking en winkeliers en in een aparte wijk de Molukkers. Er is nauwelijks onderling contact en daardoor zijn de vooroordelen groot. De meeste dorpsbewoners zijn streng gereformeerd, de Molukkers belijden hun christelijk geloof totaal anders.
Hoofdpersonen in het verhaal zijn Oscar en Louise, broer en zus en kinderen van de bewoners van het landhuis. Oscar zit op de middelbare school, Louise studeerde in Amsterdam, maar is teruggekeerd omdat ze haar studie wil staken. Hun moeder is uitermate gelovig, doet veel voor de kerkgemeenschap, maar hun vader heeft zich helemaal teruggetrokken. Speelt piano of leest, zonder zich met de gang van zaken in het gezin te bemoeien. En dan zijn er nog Jonki en Dona, ook broer en zus, uit de Molukse wijk, die via Oscar in het verhaal betrokken worden. Tenslotte Maarten, de zoon van de nieuwe dominee, die vriendschap sluit met Louise.

Vervlechting

Liefde, religie, onrecht, ontworteld zijn: Enter heeft deze thema's vervlochten in een onderhoudend en best spannend boek. De periode waarin het verhaal zich afspeelt is een lange zomer. Het begint vlak voor de schoolvakantie van Oscar, als Louise terugkeert uit de stad, blut, teleurgesteld in haar studie en weifelend over haar toekomst.
Vanaf het begin van haar pubertijd heeft Louise zich verzet tegen de gereformeerde leer en ze heeft daarover al heel wat discussies gevoerd met haar moeder. Ze voelt zich bedrogen door de manier waarop ze als kind geïndoctrineerd is en daardoor, onnodig, een hele angstige jeugd gehad heeft. In Maarten vindt ze een gesprekspartner, geen medestander, maar wel iemand die een open gesprek daarover aandurft. Bij haar studiegenoten is Amsterdam vindt ze geen aansluiting, de gereformeerde dorpsbewoners staan haar tegen, terwijl ze zich in het landhuis, met een afwezige vader, een ontoegankelijke moeder en de boosheid en herinneringen over een nare jeugd, ontworteld voelt.

Oscar krijgt van zijn leraar de opdracht huiswerk te gaan brengen voor Jonki, een Molukse jongen in zijn klas, die in het ziekenhuis ligt. Het lijkt een hachelijk avontuur: niemand durft de Molukse wijk in. Maar het valt mee en zo leert hij Dona kennen, wordt verliefd, sluit vriendschap met Jonki en leert via diens vader de geschiedenis en achtergrond van de Molukkers in Nederland kennen. Hij trekt zich het onrecht dat de Molukkers is aangedaan erg aan, gevoed door de machteloze woede van Jonki's vader. Hij begrijpt hoe ontworteld de Molukkers zich moeten voelen. De onderliggende spanningen in het dorp tussen de twee bevolkingsgroepen komen tot een uitbarsting, als zijn dorpsgenoten Dona beledigen.

Toekomstperspectieven?

Een happy end heeft deze Pastorale niet. Het eenvoudige, prettige landleven blijkt een illusie, zowel op het landgoed, als in het dorp en de Molukse wijk. Niemand heeft enig idee wat de toekomst nog zal brengen, maar iedereen ziet het somber in. Oscar, Louise en haar ouders, maar ook de ontwortelde Molukkers. Het leven gaat verder op dezelfde voet. Maar het is gezien.... De Heer is mijn herder?

Bijzondere combinatie

In Pastorale heeft Enter ontworteling en onrecht als basis gebruikt om twee problemen aan de kaak te stellen: het opdringen van gereformeerde geloofsovertuigingen aan kinderen en de misleiding van en de valse beloften aan de Molukkers. Er zit een parallel in. Soms zijn daarbij de beschrijvingen van personen en situaties iets te stereotype. Maar omdat het verhaal op zich overtuigend genoeg is, nemen we dat maar voor lief. Het is goed dat beide problemen op deze manier onder de aandacht gebracht worden.

Stephan Enter - Pastorale. Amsterdam, Van Oorschot, 2019. Geb., 285 pg., isbn:978-90-2829-300-7.

N.B. Wil je meer lezen over de Molukkers in Nederland, zie dan ook mijn blogs onder het label Molukkers in Nederland

© Jannie Trouwborst, april 2020.

Maart 2019: wat las ik?

Deze maand vroeg Sandra ons mee te doen aan de actie: Ik lees Nederlands. Eigenlijk doe ik dat meestal wel, maar als extra uitdaging, stelde ze, zou je eens uit je comfortzone kunnen stappen. Dat heb ik gedaan. Maar daarnaast las ik ook weer twee romans die bij me passen en een dichtbundel. Hieronder het overzicht.

Frederik Baas - Herberekening

Frederik Baas is het pseudoniem van Jan van Mersbergen. Hij gebruikt het voor zijn literaire thrillers, om een duidelijk onderscheid maken met zijn overige werk. Zijn romans lees ik graag en zijn eerste thriller Dagboek uit de rivier beviel me wel, om diverse redenen (volg de link voor de recensie). Het leek dan ook geen groot avontuur om de tweede thriller Herberekening als een uitstapje uit mijn comfortzone te gebruiken.

Samenvatting
In 'Herberekening' komt schoolverlater Leon op straat bij toeval een meisje tegen dat hij van school kent en dat al aan het werk is. Ze rijdt in een huurauto en moet ergens papieren ophalen. Ze vraagt hem om even op de huurauto te passen. Dat doet Leon, het meisje komt echter niet meer terug. Dan hoort hij vanuit de auto de stem van de navigatie: 'Volg de weergegeven route.' Leon besluit in te stappen en de taak van het meisje over te nemen. Hij gaat op pad, zonder te weten waarheen en wat hij vervoert. De navigatie leidt hem. In eerste instantie voelt dat goed: hij heeft een taak en een doel, alles is overzichtelijk en eenvoudig en ook belangrijk. Maar langzaam wordt hem duidelijk dat het een duistere zaak is en hij worstelt met zijn ongevraagde betrokkenheid en daarmee samenhangende schuldvraag.

Het verhaal heeft een aparte structuur: achteraf moet Leon in een politiecel opschrijven in steekwoorden (die de titel van de hoofdstukken vormen) wat er precies gebeurd is. Zo beleven we stapje voor stapje zijn reis en de gevolgen en de bijzondere plot met hem mee. De spanning wordt langzaam opgebouwd en het verhaal wordt naar een onontkoombaar einde geleid. Knap in elkaar gezet, maar toch... Bij Dagboek uit de rivier voelde ik me veel meer betrokken. Ik vermoed dat dat komt omdat ik me maar moeilijk in de hoofdpersoon, de 19-jarige Leon, kon verplaatsen. Maar ik kan me heel goed voorstellen dat jongeren dat wel kunnen. Eigenlijk vind ik het meer een Young Adult boek. Die zullen het zeker met plezier lezen en zichzelf er ongetwijfeld in herkennen. Voor mij was het niet meer dan een tussendoortje, in afwachting van zijn volgende roman: De onverwachte rijkdom van Altena.

Zonder daar al te veel over te willen verklappen, speelt religie een rol in deze thriller. Dat was nog veel meer het geval bij de beide andere romans die ik las deze maand.

Esther Gerritsen - De Trooster

Van Esther Gerritsen las ik eerder Roxy, een wurgend mooi verhaal over hoe verschillend mensen om gaan met rouw (volg de link voor de recensie). Ik nam mij voor meer van haar te lezen. Eindelijk is daar nu de tijd voor en kon ik De Trooster lezen. 

Samenvatting
Geheel tegen de regels van het klooster in wordt een nieuwe gast opgevangen door Jacob, de conciërge. Aanvankelijk stelt Jacob, zich bewust van de hiërarchie binnen de orde, zich terughoudend op. Maar gaandeweg groeit er een verstandhouding tussen de gelovige conciërge en de gast die een misdaad op zijn geweten heeft. Jacob verliest zich in de aandacht die hij krijgt en is bereid ver te gaan om de vriendschap te behouden.
Esther Gerritsen volgt het verhaal van de conciërge parallel aan het lijdensverhaal van Christus. Op de haar bekende scherpe manier ontleedt ze de relaties tussen mensen, de verwachtingen en belangen die daarbij spelen en ze stelt de vanzelfsprekendheid der dingen ter discussie. 

Bijzonder aan dit verhaal (en ook aan het volgende dat ik hierna zal bespreken) is de religieuze context. De religie speelt in De Trooster een belangrijke rol, toch komt het verhaal niet belerend over. De karakters van de hoofdpersonen en de onderlinge verhoudingen krijgen de meeste nadruk. Knap hoe de religie daarbij een onderschikte rol LIJKT te spelen, maar ondertussen van wezenlijk belang is. Respectvol gebracht, anders kan het niet omschreven worden, naar zowel gelovigen als lezers die daar niets mee hebben. Zoals bij Roxy rouwen om individuele beleving vroeg, geldt dat hier voor de religie. Zo'n worsteling voelbaar maken, dat is wederom gelukt! 

Marie de Meister - De stilte van Thé

Opnieuw een roman waarin de katholieke godsdienst een grote rol speelt. Op een andere manier en met een totaal andere uitwerking.

Samenvatting
De stilte van Thé gaat over Sophie Keller, een succesvolle tv-journaliste. Ze is de dochter van Thé, die liever non wilde zijn dan moeder. Ze bevalt in het klooster en haar dochter wordt opgevangen in een pleeggezin (bij haar zus Toosje). Sophie vermoedt dat ze geen echt kind is van haar pleegouders, maar het wordt haar pas op haar 18de echt duidelijk. Ze raakt op latere leeftijd helemaal in de knoop met zichzelf en besluit uiteindelijk haar moeder op te zoeken om haar te vragen waarom ze haar weggedaan heeft. Dat valt niet mee, want moeder Thé alias zuster Barbara woont in een klooster waarin niet gesproken wordt. Bezoeken kan alleen als er samen gebeden wordt, vragen stellen kan dus niet.
Het verhaal van Sophie tijdens haar crisis wordt afgewisseld met brieven van Thé uit een ver verleden aan haar oudste zus Magda, die non is geworden voor de missie. Door deze brieven in chronologische volgorde af te wisselen met het verhaal van Sophie, kom je als lezer steeds dichter bij de waarheid over het afstaan van Sophie. Zowel de worstelingen van Sophie als die van haar moeder Thé komen zo mooi tot uitdrukking en uiteindelijk vallen ze samen in een voor beiden aanvaardbaar heden. 

Een van de thema’s die in dit boek naar voren komt, is het nurture/nature debat: wordt een kind gevormd door de opvoeding of door de afkomst of is het een combinatie en in welke verhouding dan? En dan daarnaast de vrijheid van het individu om een eigen levensweg te kiezen. In hoeverre moet je daarbij rekening houden met de mensen om je heen. De godsdienst zelf speelt echter een heel andere rol dan in De Trooster. Ze veroorzaakt onnoemelijk veel leed, maar er wordt ook een poging ondernomen om begrip te vragen voor diep religieuze overtuigingen en daar respect voor te hebben, al kun je ze niet helemaal berijpen. Ook hier geen belerende toon, maar vooral een blik op de menselijke worstelingen, met hun (on)geloof, opvattingen en onderlinge verhoudingen. Een verhaal dat nog lang na bleef zingen in mijn hoofd.

Hanny Michaelis - Een keuze uit haar gedichten door J.J. Voskuil

Dat uitgerekend J.J. Voskuil (1926-2008) een persoonlijke keuze maakte uit de gedichten van Hanny Michaelis (1922-2007) was voor mij een aangename verrassing. Soms valt alles op zijn plaats. Mijn allereerste op 20-jarige leeftijd zelf gekochte en nog steeds dierbare dichtbundel was van Hanny Michaelis:  Onvoorzien (1966). Sommige gedichten daarin vond ik terug in de keuze van Voskuil.

Inleiding
"Op zaterdag 1 augustus 1987 at Hanny Michaelis bij ons. Een paar uur later brachten we haar naar huis. Het was een warme zomeravond. Hoewel het al laat was, waren er nog veel mensen op straat. Op de hoek van de Herengracht en de Herenstraat kruiste ons pad dat van Jan Fontijn, Charlotte Mutsaers en hun hond. We groetten elkaar. Voortlopend vroeg ik me af hoe ze ons zagen: de grootste levende dichteres van Nederland en een man die lang geleden een dik boek over studenten had geschreven. Onwaarschijnlijk dat ze dat een van drieën gedacht hadden. Dat vond ík, hoewel ik een woord als "groot" niet gauw in mijn mond zou nemen. De ene dichter is niet groter dan de ander. Desgevraagd zou ik gezegd hebben dat geen andere dichter me zo aanspreekt en weet te ontroeren. Dat is nog zo. En dat zal wel zo blijven." (Inleiding van Voskuil).

In zijn inleiding noemt J.J. Voskuil haar poëzie 'direct, sober en onopgesmukt'. Poëzie die het verdient opnieuw en ook meer gelezen te worden. Ik las de bundel vanuit verschillende perspectieven: puur als de gedichten van H.M. en daarna als de keuze van Voskuil. Want die keuze zegt ook iets over hem. Het meest ontroerd is hij door haar liefdesgedichten, schrijft hij. Het grootste deel van de bundel bestaat daar dan ook uit. Voskuil stelt:
"De neiging om het onvermogen gelukkig te zijn te zoeken in het eigen tekort is terug te voeren op overbewustheid. Bij alles wat ze doet, ook op ogenblikken dat ze gelukkig zou moeten zijn, is er iemand in haar die toekijkt." 
Die manier van het gevoel hebben tekort te schieten, kom ik ook steeds tegen bij Maarten de Koning in Het Bureau, meer daarover een andere keer.

Het laatste gedicht is anders, maar trof me het meest. Het gaat over haar ouders, die in de oorlog weggevoerd werden, terwijl zijzelf als kind ondergedoken zat, en die niet meer terug kwamen.

Met mijn moeder die las
en breide tegelijk
en mijn vader die zes uur
per dag piano speelde
heb ik jarenlang gepraat,
gelachen en ruzie gemaakt
totdat ze werden ingelijfd
bij de legendarische 6 miljoen.
Een getal, waarover na ruim
een halve eeuw nog steeds
wordt geredetwist.
Hun gezichten beginnen te vervagen.
De klank van hun stem is
al bijna ontkleurd. Straks
ben ik er ook niet meer. Dan
zal het zijn alsof wij drieën
nooit hebben bestaan.
 
Hanny Michaelis
(Uit: Tirade, mei 2000)
  
En nu? 
Ik lees nu Foon van Marente de Moor, maar dat krijg ik niet meer uit deze maand. Het eerste deel van Het Bureau is wel uit. Daarover binnenkort een apart blog.

@Jannie Trouwborst, maart 2019.

Peter ter Velde - Paradijs om de hoek

Hoe Paradijs om de hoek op mijn "wil-ik-lezen" lijstje terecht is gekomen, weet ik niet meer. Het onderwerp moet mij aangesproken hebben of het leesverslag op een blog. Toen ik begon te lezen bleek het toch een heel ander boek dan ik verwachtte. Dat maakt niet uit, soms is het goed je blik eens te verruimen naar zaken die je bevreemden en dus op afstand gehouden werden. Wat ik las was een heel verhelderend boek, dat een steun kan zijn voor de beschreven bevolkingsgroep. En omdat het goed geschreven is, is het de moeite waard er hier toch aandacht aan te besteden, ook al is het niet direct mijn genre.
Peter ter Velde (Zwolle, 1964) werkt bij de NOS. Bij uitgeverij Conserve verscheen eerder de succesvolle debuutroman De vader en de zoon over onvrede in een christelijk gezin (twee drukken). Ook herdrukt werd zijn boek Kabul & Kamp Holland, waarvan de tweede druk werd voorzien van een dvd met daarop de documentaire Fokking Hell!, uitgezonden door de NOS en in tien andere landen.

Samenvatting

Een welvarend gezin valt uit elkaar. Vader Jaap stijgt tot grote religieuze hoogten, oudste zoon Freek raakt gefrustreerd, jongste zoon Gijs pakt zijn biezen en moeder Truida verliest zichzelf en haar zonen. Het leven van de familie Van Ankeren is goed tot Jaap in een depressie raakt. Zijn vrouw dringt er bij hem op aan om met hun conservatieve dominee De With te praten. De hardwerkende, introverte horlogemaker herstelt door de gesprekken met zijn predikant, maar legt zijn nieuw gevonden streng religieuze beleving op aan zijn gezin. De dubbele zondagse kerkgang, de stille uren op de zondagmiddag, de veranderde kleding en haardracht van Truida zijn uiterlijke kenmerken van het innerlijk proces bij Jaap. Freek is volgzaam, gedraagt zich keurig. Zoon Gijs conformeert zich aan de godsdienstige verworvenheden, maar de vragen die hij zichzelf stelt over de levensstijl van zijn ouders dwingen hem te kiezen. Hij zet zich tegen dit milieu af zodra hij de middelbare school heeft voltooid. Hij trekt de wereld in en komt terecht in het krakersmilieu in Nijmegen. Na jaren keert hij terug bij zijn ouders, die hem als de verloren zoon ontvangen. Freek kan dat niet verdragen en sluit zich gefrustreerd af.(Achterflap met aanvullingen).

Leeservaring

'Paradijs om de Hoek' is geïnspireerd op het Bijbelse verhaal van de verloren zoon. Een van de bekendste verhalen uit de Bijbel en een veel gebruikt motief in de literatuur. De belangrijkste thema's zijn liefde en gezinsbanden, geloof en religieuze beleving en de keuzevrijheid waar elk individu in gerespecteerd moet worden. Maar ook de tijd en uurwerken zijn een steeds terugkerend motief.

Romans met een christelijke basis zijn vaak streekromans, waarin de hoofdpersonen tot inkeer komen en dankzij het oprechte geloof met behulp van de Heer nog lang en gelukkig leven. Om dat meteen maar kort te sluiten: zo'n boek is dit niet. Het is ook geen Knielen op een bed violen, al komt het daar dichter bij uit dan bij de streekromans. Het is een volwaardige psychologische roman, met de nodige historische achtergrondinformatie (m.n. de jaren 60 van de vorige eeuw). Het is ook geen zwart maken van een bepaalde religieuze groepering, meer een constatering van hoe een (in mijn ogen) hoogmoedige, machtswellustige dominee zich niet als herder, maar als een wolf in schaapskleren gedraagt en daarmee het leven van een hele familie beïnvloedt. Maar wel met de steun van een streng gelovige achterban.

Peter ter Velde begint het boek met het citeren van de Bijbeltekst over de verloren zoon: Lucas 15:11-32. Daarna legt hij uit wat de Gereformeerde Bond is en hoe deze is ontstaan. Ook voor outsiders is daarmee een helder kader geschetst. En dan begint het verhaal.

"Op zondagmiddag leek de slinger van de klok langzamer te bewegen dan op andere dagen. Leek, want als geen ander wist Freek dat een klok die waterpas hangt de gang van de slinger het juiste ritme geeft. Vanaf de bank hadden Freek en Gijs precies zicht op het uurwerk aan de muur tegenover hen. Hoe kwam het toch dat leuke dingen zo voorbij zijn en dat de zondag altijd een eeuwigheid moest duren?"

We zitten meteen midden in het verhaal en krijgen via flashbacks de voorgeschiedenis te horen. Hoe de ouders elkaar ontmoet hebben, hoe de jeugd van vader Jaap van Ankeren verliep en hoe Jaap in de horlogerie terecht gekomen is. En over de strijd in het dorp tussen de beide kerkgenootschappen.
Als de vader van Jaap plotseling overlijdt, zijn hij en zijn moeder erg overstuur. De conservatieve dominee biedt geen troost, maar zegt dat zijn vader wel in de hel moet zijn, want hij was niet vroom genoeg (hij was nl. niet onderdanig genoeg aan de dominee). Truida, Jaap's vrouw, dient de dominee van repliek. Jaap, toch al niet zo'n prater, komt in de maanden daarna steeds dieper in de put te zitten. Via de vrouw van de dominee raadt Truida hem ten einde raad aan eens met de dominee te gaan praten. Het werkt, hij leeft op, maar toch niet helemaal op de manier die Truida voor ogen had.

En wat dan volgt, zijn de verhalen die we ook van Siebelink kennen: over uitverkoren zijn, over zonde, hel en verdoemenis, nergens troost, nergens houvast, vroom leven en maar hopen dat je uitverkoren bent. De dominee neemt wraak op de "zondige" Truida: als Jaap haar niet onder controle krijgt (de juiste kleding en haardracht, gehoorzaam met een hoed op naar de juiste kerk, niet meer werken in hun winkel e.d.) dan zal ook hij niet in aanmerking kunnen komen voor uitverkiezing). Ook over de kinderen dient hij het juiste gezag uit te oefenen.

In het eerste hoofdstuk zien we waar dat toe geleid heeft en daarna lezen we wat er verder gebeurt in het gezin en met de gezinsleden. Het ligt niet in de aard van Truida om onderdanig te zijn, zich op orthodoxe wijze te kleden, maar omdat ze blij is dat haar man niet meer depressief is, past ze zich aan. De kinderen weten niet beter, ze zijn nog erg jong. En toch voelt Gijs aan dat er iets niet klopt. Hij kiest ervoor om weg te gaan om in vrijheid alles te overdenken en zijn eigen weg te kiezen. Bij de hippies in Nijmegen leert hij dat liefde het grootste goed is en dat geen mens onderworpen hoort te zijn aan een ander, dat elke godsdienst wel iets te bieden heeft en dat de keuze om een goed mens te zijn van binnenuit moet komen. Ook voor de ouders werkt deze periode, na veel verdriet en zorgen, louterend. Helaas komt de omslag voor Freek te laat.

Peter ter Velde schrijft onderhoudend, het boek leest prettig en het verhaal heeft ook nog enige spanning in zich. De karakters komen goed uit de verf, het is niet moeilijk om met de hoofdpersonen mee te voelen. In verschillende recensies (ook uit christelijke hoek) las ik waardering en herkenning van de problematiek. Ik geloof zeker dat het boek een bron kan zijn voor inhoudelijke discussies en voor de opvang van mensen die door dit soort dominees in verwarring gebracht zijn.

Ik kan het dan ook van harte aanbevelen, niet alleen aan christelijke lezers. Deze geloofsgemeenschap bestaat nog  steeds. En al zullen velen (meestal mannen) zich er thuis voelen, er moet begrip en steun zijn voor wie er mee wil breken (heel vaak vrouwen en kinderen). Dat zal niet eenvoudig zijn, daar is moed voor nodig. Hoe meer buitenstaanders er over weten, hoe beter ze kunnen helpen. En daar kan dit boek een bijdrage aan leveren.

Peter ter Velde - Paradijs om de hoek. Schoorl, Conserve, 2014. Geb., 253 pg., met. lit. opg., isbn:978-90-5429-373-6.

Ik las dit boek als 22/30 van de Ik Lees Nederlands uitdaging 2015 (KLIK HIER).

© JannieTr, juni 2015.