Oktober 2008 – Waardering: Yvon Muskita – Snijden
& stikken: 8,0 / Frans Lopulalan – Onder de sneeuw een Indisch graf – 7,0.
Het debuut van Yvon Muskita (1958): Snijden en stikken, het leven van kleermaker
Boeng verscheen in 2008, het debuut van Frans Lopulalan (1953): Onder de sneeuw een Indisch graf in
1985. Deze auteurs behoren beiden tot de tweede generatie Zuid-Molukkers in
Nederland en hebben elk op een geheel
eigen wijze uitdrukking gegeven aan hun betrokkenheid bij het lot van hun
landgenoten. Naar mijn mening vullen de boeken elkaar goed aan. Yvon Muskita
draagt meer feiten aan, terwijl Frans Lopulalan de beleefde emoties meer ruimte
geeft. Maar juist de kennis van de feiten maakt het invoelen van deze emoties
mogelijk.
Hoewel er de laatste tijd meer boeken verschijnen
waarin de Zuid-Molukse gemeenschap een rol speelt, zijn romans zoals die van
Yvon Muskita nog zeldzaam. Het boek van Frans Lopulalan bevat twee
autobiografische verhalen en is daarmee misschien wel de aanzet geweest tot een
nog steeds aanzwellende stroom van boeken met herinneringen aan bepaalde Molukse
woonoorden of wijken. Zijn persoonlijke verhaal heeft echter een literaire kwaliteit
die het uittilt boven de “gewone” woonoorduitgaven. Het was daarmee het eerste
literaire proza dat door een Molukse schrijver in het Nederlands werd
gepubliceerd.
Bij het zoeken naar andere Molukse auteurs kwam ik
nog de naam Herman Keppy (http://hermankeppy.com/) (1960) tegen, die met Tussen Ambon en Amsterdam: historische roman
(2004) volgens een recensie niet alleen : “Een belangrijke toevoeging aan het
historisch besef binnen de Molukse gemeenschap” geschreven heeft, maar tevens
“Een prachtboek”. Ook dat wil ik graag
nog eens lezen, maar de invalshoek is toch iets anders dan die van de boeken
van Lopulalan en Muskita. Daarom allereerst hier nu een leesverslag van hun
debuten.
Frans Lopulalan is in 1953 geboren in Woerden, in
woonoord Singel, of zoals het toen genoemd werd: Ambonezenkamp. Zijn vader, die
sergeant was in het KNIL-leger, en moeder waren geboren in Porto op het eiland
Saparua en zagen zich gedwongen een nieuw bestaan op te bouwen in Nederland.
Hij heeft een oudere broer, Bert. Zijn zusje is vlak voor zijn geboorte
overleden (en in Woerden begraven) en ook vòòr het vertrek naar Nederland
hebben zijn ouders kinderen verloren. In 1961 verhuist het gezin naar Leerdam,
waar een aparte Molukse wijk gebouwd is. Aan de universiteit van Utrecht
studeerde hij andragologie en filosofie, maar hij verkoos de literatuur boven
een wetenschappelijke loopbaan. In 1994 verscheen “Dakloze herinneringen”, een bundeling van her en der verschenen
teksten, die als vervolg op “Onder de
sneeuw een Indisch graf” gelezen kunnen worden. Nog geregeld schrijft hij
columns voor allerlei Indisch georiënteerde tijdschriften. Er zijn echter geen
nieuwe boeken meer verschenen.
“Zijn in 1985 verschenen debuut is in veel opzichten een opmerkelijk
boek. Het vertoont weinig tot geen verwantschap met de zogenaamde
Nederlands-Indische letterkunde: noch met de werken van Nederlanders die op de
Molukken verbleven (Maria Dermoût, Beb Vuyck, Augusta de Wit), noch met de
boeken van tweede generatie Indische Nederlanders (bv. Marion Bloem en Ernst
Jansz). Voor een deel valt dat te verklaren uit het bizarre lot van de
Molukkers in Nederland, voor een ander deel uit de unieke persoonlijkheid en
het weerbarstige talent van Frans Lopulalan.” (Bulkboek nr. 231, Guus
Houtzager).
In “Onder de
sneeuw een Indisch graf” staan twee verhalen: De barak en De veertigste dag. Het eerste verhaal begint een paar
weken voor de verhuizing van het voor hem zo vertrouwde kamp in Woerden naar
een woonoord in Leerdam. Het bestaat voornamelijk uit herinneringen aan zijn
jeugd, beschrijvingen van de dagelijkse gang van zaken in het kamp en van
enkele bijzondere gebeurtenissen Het tweede verhaal speelt een aantal jaren
later: de broers wonen al zelfstandig elders en de ouders zijn op leeftijd en
wonen nog steeds in de Molukse wijk in Leerdam. Als zijn vader overleden is,
gaat Frans op de veertigste dag naar Woerden: “Veertig dagen lang zwierf zijn geest door de wereld om afscheid te
nemen van de mensen en dingen waarmee hij geleefd had. In die periode had ik
soms urenlange gesprekken met hem gevoerd, ’s nachts als ik voelde dat hij dichtbij was, als de lucht op straat naar
hem rook of als het geluid van mijn voetstappen aan zijn marcherende tred deed
denken. Op deze veertigste dag had ik besloten om nog eenmaal terug te gaan
naar Woerden, waar hij mij verwekt heeft in het Ambonezenkamp aan de
Burgemeester van Kempensingel”. Meer herinneringen volgen, vooral van de
laatste jaren: twee oude mensen die vol heimwee terug verlangen naar hun
geboortegrond, maar vinden dat ze niet meer terug kunnen gaan, nu hun kinderen
(en binnenkort hun kleinkind) hier in Nederland wonen.
Wat in beide verhalen opvalt, is de liefde en
tederheid waarmee de ouders beschreven worden, ondanks de ferme opvoeding die
Frans gehad heeft: er is een warme, hechte onderlinge band. En tegelijkertijd
de onderdrukte woede om wat deze mensen is aangedaan: soms geuit, soms tussen
de regels door. De eerste generatie had nog de hoop op terugkeer, maar toen dat
valse hoop bleek en de toekomst uitzichtloos werd, wist ze nauwelijks hoe zich
te verweren. Van de tweede generatie verwachtte Nederland dat ze zich aan zou
passen en zou integreren. Maar er was te weinig oog voor de woede om de discriminatie
waar ze al sinds hun jeugd mee te maken hadden en het verdriet dat ze voelden
over de wanhoop van hun ouders. Frans Lopulalan verwoordt in beide verhalen
deze zaken treffend. En ook al rechtvaardigen deze gevoelens geen gewelddadige
acties, het maakt wel duidelijker hoe het uiteindelijk zo ver heeft kunnen
komen.
Onder de sneeuw een Indisch graf / door Frans
Lopulalan. - Haarlem : In de Knipscheer, 1985. - 165 p. ISBN 9062651844
Yvon Muskita
is in 1958 geboren in het Ambonezenkamp in Venray. Al jong verliet ze
het kamp en groeide op bij een Hollands pleeggezin. Ze is er van overtuigd, dat
ze daardoor in staat geweest is de lerarenopleiding te volgen en de
Rijksacademie voor beeldende kunst in Amsterdam en geleerd heeft voor zichzelf op
te komen. Nu woont ze met haar man in Den Haag, naast het pand waar ooit de
Badan Persatuan (de Molukse belangenorganisatie) zetelde.
Snijden & stikken is dus voor Yvon Muskita geen terugkeer
naar haar eigen jeugd, maar een bewuste verdieping in het leven van Molukse
Nederlanders. Veel wist ze niet, want toen in 1950 de RMS werd uitgeroepen zou
het nog acht jaar duren voordat zij werd geboren. ,,Maar ik denk dat je als kind toch veel ziet en voelt wat je onbewust in
je mee blijft dragen. Daardoor herken je dingen, je weet dat er iets aan de
hand was, maar niet wát precies. In de Molukse wereld werd altijd heel erg
gezwegen. Er heerst nóg een gevoel van machteloosheid. Ze kunnen zich slecht
uiten.’’ Juist omdat de geweldadige acties als een eeuwig brandmerk boven
de Molukkers hangen, spelen ze in het boek van Muskita nauwelijks een rol. De
Molukse kleermaker Boeng vertelt de rest van het verhaal, dat vaak nog (deels) onbekend
is of vergeten. En dat toch belangrijk genoeg is om verteld te worden: hoe het
de gewone Molukkers vergaan is, vanaf hun vertrek uit Indonesië tot aan die
dramatische gebeurtenis in Drenthe. En dat doet ze in een nuchtere, soms
laconieke stijl. De emotionele ondertoon van Frans Lopulalan zul je in dit boek
niet aantreffen, maar dat wil niet zeggen, dat het verhaal “vlak” verteld
wordt, zoals wel beweerd wordt. Ze houdt je hardhandig bij de les. Dromen en
verwachtingen worden zo onverwacht tegenover de harde realiteit gezet, dat het
soms voelt als een stomp in je maag.Voorbeeld: “Oom glom in zijn militaire tenue, alle mannen kregen in Port Said een
nieuw uniform. Hij die de koningin eeuwen diende speculeerde opgewonden over de
grootse dingen die hij straks bij de Landmacht ging verrichten. Vol vertrouwen
sprak hij over zijn Juliana die hem in Rotterdam zou verwelkomen”. Het
volgende hoofdstuk begint met: “Op de
winderige kade stond een delegatie ambtenaren. De kinderen kregen lolly’s; Oom
Empeng en de andere militairen werd het ontslag uit het leger voorgelezen.”
De titel is goed gekozen: Snijden & stikken. Dat is natuurlijk wat een
kleermaker doet. Maar het is ook wat het Nederlandse bewind met de Molukkers
heeft gedaan: ze losgesneden van hun wortels en vervolgens laten stikken.
Het is duidelijk dat Yvon Muskita zich uitgebreid
verdiept heeft in de literatuur en verhalen over en van Molukkers in Nederland.
(Tot en met het bezetten van een eilandje in de Hofvijver in februari 2008). Die
feiten en verhalen heeft ze samengesmeed tot een voor niet-Molukkers zeer
leesbaar (en naar ik aanneem voor Molukkers zeer herkenbaar) verhaal. Maar
omdat je al lezende beseft, dat de feiten in deze roman op een wrange en
trieste waarheid berusten, kan het haast niet anders of je wordt er door
geraakt. Stond bij de treinkaping de verontwaardiging voorop, na het lezen van
het verhaal van kleermaker Boeng zijn dat het mededogen en schaamte over zoveel
onbegrip en onwetendheid. In onze geschiedenisboekjes werd het verhaal ons toch
enigszins anders verteld. Toch is het absoluut geen slachtofferig boek geworden
en ook aan zelfkritiek ontbreekt het niet. Het taalgebruik, de karaktertekening
van de hoofdfiguren, de sfeertekening: alles vraagt er om het boek meer dan een
keer te lezen. Voor mij hoort het zeker bij de kanshebbers voor de longlist
voor de Debutantenprijs 2008/2009. Eind oktober zullen we het weten….
Snijden & stikken / Yvon Muskita. - 1e uitg.. -
Haarlem : In de Knipscheer, 2008. - 168 p. ISBN 978-90-6265-592-2.
Voor wie het net als mij vergaat na het lezen van
beide boeken en wie dus meer wil weten over de achtergronden en hoe het nu verder
moet en gaat met de derde generatie kan ik nog de volgende boeken aanraden:
1. In Nederland gebleven : de geschiedenis van
Molukkers 1951-2006 / Henk Smeets, Fridus Steijlen. - Amsterdam [etc.] : Bakker
[etc.], 2006. - 468 p. ; 23 cm. - Bevat informatie over Zuid-Molukkers in
Zeeland . - Met lit.opg., reg. ISBN 90-351-3098-7 . - ISBN 978-90-351-3098-2.
2. Molukse jongeren in Nederland : integratie met
de rem erop / J. Veenman. - Assen : Van Gorcum, 2001. - VIII, 166 p. : tab. ;
24 cm. - Met lit. opg. ISBN 9023237064 .
3. Op zoek naar een eigen plek : een geschiedenis
van Molukkers in Nederland / Magdaleen Kingmans, Xaf Lasomer, Jaap Tuit. -
Utrecht : Landelijk Steunpunt Educatie Molukkers, 1997. - 82 p. : ill., krt. ;
28 cm. - Met lit. opg. ISBN 9073388732.
4. Molukkers in Nederland : "Wij kwamen hier
op dienstbevel..." : kampverhalen uit Lage Mierde / Sylvia Pessireron. -
Zwolle : Waanders, cop. 2003. - 96 p. : ill. ; 28 cm. - Uitg. in samenw. met
het Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem. ISBN
90-400-8892-6.
Dit boekje in groot formaat is gepubliceerd naar
aanleiding van het overbrengen van de beheerderswoning in oktober 2003 uit het
woonoord Lage Mierde naar het Nederlands Openluchtmuseum te Arnhem als
blijvende herinnering aan de eerste jaren van de Molukkers in Nederland. Het
boekje behandelt de geschiedenis chronologisch, toegespitst op het woonoord
Lage Mierde: de relatie van de Molukkers met het Koninklijk Nederlands Indisch
Leger, de aankomst en opvang in Nederland, het dagelijkse leven in het kamp,
het kampbeheer en tenslotte de Molukse jongeren en het RMS-ideaal. Het wordt
afgewisseld door kaderteksten met persoonlijke impressies van het kampleven van
een aantal betrokken Molukkers en Nederlanders.
Internetsites:
http://www.lsem.nl
Landelijk Steunpunt Educatie Molukkers. Hier ook een boekwinkel met veel boeken
over en van Molukkers.
© JannieTr, oktober 2008.
