donderdag 30 november 2006

Frank Westerman - De Graanrepubliek


November 2006 - Waardering: 7

Korte inhoud

De graanrepubliek van Frank Westerman is de geschiedenis van het ’grimmigste stukje Nederland’, het is een boek over het gevecht tussen de herenboeren en de landarbeiders in het Groningse Oldambt. Het is het verhaal van de opkomst van het communisme, de groeiende bemoeienis van Brussel en de teloorgang van de landbouw. Dat laatste is zichtbaar in de nieuwe plannen voor de Blauwe Stad waarbij grote delen van het Oldambt onder water gezet worden.

Maar Westerman geeft tegelijkertijd een stem aan de individuen die de geschiedenis hebben geleefd, ondergaan en hebben beïnvloed. We ontmoeten de herenboeren, het geslacht Tijdens. Van Boelo Luitjen tot Tjark Eltjo. We maken kennis met de communisten, Luppo Stek en later Koert Stek. Een andere hoofdpersoon is de landbouwcommissaris, Sicco Mansholt. En er is de verteller Westerman, student in Wageningen, die zich op een gegeven moment naar Oldambt spoedt terwijl hij roept: ‘ho, geschiedenis, wacht op mij’. Westerman geeft ons de geschiedenis en legt mooie, nieuwe verbanden.

De graanrepubliek schetst de ontwikkelingen in de landbouw en de gevolgen voor Noord-Groningen. Mansholt die overtuigd was van de maakbaarheid van de samenleving en dus ook van het boerenbedrijf. Zijn rol als minister van Landbouw en later als eurocommissaris. De kunstmatig hoge prijzen, de voedselbergen. De schaalvergroting van de landbouw. De Groningse tarwebergen afkomstig van de immens grote boerderijen. Een steeds grotere opbrengst tarwe per hectare die steeds minder opbrengt. En dan: de acties van de grote boeren op het Binnenhof in 1990. Het NRC Handelsblad kon er niet mee zitten: “Het was immers hoog tijd om af te rekenen met een overproductie die met kunstmatig hooggehouden graanprijzen op kosten van de belastingbetaler in stand wordt gehouden.” Westerman legt daar zijn gewaagdste verbinding: “Maar waarom wees de krant niet op de parallel met het Oostblok? (…) dat het reeël bestaande socialisme in Oost-Europa gelijk met het West-Europese landbouwbeleid bezweek was nauwelijks toeval. De eeuw van de grote ideologieën liep op zijn eind; ook Mansholts experiment met de maakbaarheid van het boerenland ging failliet.” Westerman schreef een fascinerend verhaal, toegankelijk en werpt licht op de toch niet al te doorzichtige landbouwpolitiek van de 20e eeuw.

Verhaalanalyse:

- Opbouw:
In de Proloog maken we kennis met het gebied waarover deze geschiedenis gaat: het Oltambt in Oost-Groningen. In de verantwoording aan het eind van het boek verklaart hij zijn keuze: de plattegrond van de Blauwe Stad, met veel water, getekend over de landbouwgronden van wat eens het communistische bolwerk en tegelijkertijd de kapitale graanschuur van Nederland was, fascineerde hem. Hij besloot op zoek te gaan naar de oorzaken van de teloorgang van dit alles, aan de hand van kenmerkende personen uit deze streek. Deze worden voorgesteld in het hoofdstuk Dramatis Personae: de herenboer (het geslacht Tijdens), de communist (de familie Stek), de verteller (Frank Westerman zelf) en de landbouwcommissaris (Sicco Mansholt en zijn familie).
Daarna volgen de hoofdstukken elkaar op in de tijd.

- Tijd:
De periode 1886 tot ca. 1998 wordt vrij chronologisch beschreven, met enkele korte flash-backs of –forwards. Soms worden parallel verlopende gebeurtenissen in opeenvolgende hoofdstukken beschreven (1945 in Groningen en in de Wieringermeer).

- Plaats en ruimte:
Het verhaal gaat over het Oltambt in Oost-Groningen. Het grootste deel van de geschiedenis speelt zich daar af. Delen spelen in de Wieringermeer (waar de Mansholts opnieuw begonnen na de boeldelverkoop in Groningen), in Den Haag, Brussel en ander steden (politieke loopbaan van o.a. Mansholt) en in Wapserveen (laatste woonplaats van Mansholt).

- Perspectief en verteller:
Het geheel wordt verteld door Westerman, maar wel als een auctoriale verteller: naast de feiten vertelt hij over gevoelens, gedachten en gedragingen, waarnaar hij slechts gissen kan.

- Personages:
Er zijn in het verhaal m.i. geen round-characters. Al komen we veel te weten over de hoofdrolspelers, het blijven toch vooral feiten, geen psychologische inzichten. Dat hangt natuurlijk ook samen met het journalistieke karakter van dit boek. We moeten dus spreken van flat-characters. Typetjes komen er geheel niet in voor.

- Verhaallijnen:
Er spelen 3 verhaallijnen naast en door elkaar: dat van het herenboeren (belichaamd door het geslacht Tijdens), dat van de landarbeiders en communisten (via de familie Stek) en de Europese en Nederlandse landbouwpolitiek (voornamelijk Mansholt). Soms werken ze samen, soms onafhankelijk van elkaar, soms tegen elkaar. Het is de milieubeweging tenslotte die indirect het laatste zetje geeft, zodat uiteindelijk de Blauwe Stad mogelijk wordt en de Graanrepubliek ophoudt te bestaan.

- Thema:
Een verklaring en beschrijving van de opkomst, bloei en ondergang van het Oltambt als rijk landbouwgebied.

- Motieven:
Niet opgevallen.

- Titel:
Met de titel De Graanrepubliek wordt de bijzondere status van deze uithoek in Oost-Groningen bedoeld: een communistisch bolwerk, met ook anarchisten, en rijke herenboeren die zelf en onderling wel uitmaakten wat er in hun omgeving gebeurde.

- Motto’s:
Geen.

- Genre:
Eigentijdse geschiedenis, gepersonaliseerd verhaal.

- Stijl- en stijlfiguren:
Deels journalistieke, deels verhalende stijl. Westerman heeft gesprekken gevoerd met de betrokkenen en het nodige gelezen. Dat smeedt hij samen tot een goedlopend geheel. Hier en daar aangevuld met bijzaken, die hij slechts vermoeden kan, om het verhaal aantrekkelijker te kunnen vertellen (het sneeuwde die avond, hij had zijn beste paarden voor de koets gespannen, bv.)

- Verhouding schrijver tot de thematiek van het boek:
W. studeerde aan de Landbouw Universiteit in Wageningen, werkte als correspondent in Moskow en is gefascineerd door het communisme. In de Graanrepubliek komen landbouw en communisme samen.

Frank Westerman - De Graanrepubliek. Amsterdam, Olympus, 2006. Paperback, 21 ste geïll. dr., 256 p. (1e dr. verschenen in 1999).

Gelezen: november 2006. Besproken in de leesclub: 24 januari 2007.

© JannieTr, november 2006.

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen